.png)
.png)
Sinh học 12 · Bài 7
Cấu trúc
Nhiễm sắc thể
Vật chất di truyền ở cấp độ tế bào
Nhóm 1
Phi Long·
Ngọc Mơ·
Kim Ngân·
Kỳ Phương·
Phát Tài·
Minh Thư·
Quế Trân·
Đinh Triệu·
Hoàng Việt·
Phương Vy
.png)
Nội dung trình bày
4 nội dung trọng tâm của bài học
a
Khái niệm
Định nghĩa & Thành phần hoá học (DNA + Histon)
b
Hình thái
Tâm động · Đầu mút · Cánh ngắn & dài
c
Trạng thái
Dãn xoắn (Kì trung gian) ↔ Co xoắn (Kì giữa)
d
Phân loại
NST thường · NST giới tính · Bộ n & 2n
Câu hỏi mở đầu
Bạn có biết?
46 phân tử DNA ở mỗi tế bào người nếu nối dài sẽ đạt khoảng 2 mét!
Làm sao toàn bộ chiều dài khổng lồ ấy lại nằm gọn gàng bên trong nhân tế bào chỉ rộng vài micrômét (μm)?
👉 Bí quyết chính là: Cơ chế cuộn xoắn kỳ diệu của NST!
a. Khái niệm Nhiễm sắc thể
Gốc từ: "Thể bắt màu" thuốc nhuộm khi quan sát dưới kính hiển vi
Định nghĩa
- Cấu trúc mang vật chất di truyền (DNA) ở cấp độ tế bào.
- Nằm trong nhân tế bào sinh vật nhân thực.
- Quan sát rõ nhất ở kì giữa của quá trình phân bào.
Thành phần cấu tạo
- DNA: Chiếm 30–40% khối lượng → Lưu giữ thông tin di truyền.
- Protein histon: Chiếm 60–70% → Đóng gói và liên kết phân tử DNA.
Các mức độ cuộn xoắn
Sợi DNA kép → Chuỗi nuclêôxôm → Sợi nhiễm sắc → Sợi siêu xoắn → Crômatit
| Mức độ | Cấu trúc tạo thành | Đường kính |
|---|---|---|
| Mức 0 | Phân tử DNA mạch kép | 2 nm |
| Mức 1 | Chuỗi nuclêôxôm (sợi cơ bản) | 10 nm |
| Mức 2 | Sợi chất nhiễm sắc | 30 nm |
| Mức 3 | Sợi siêu xoắn (vùng xếp cuộn) | 300 nm |
| Mức 4 | Crômatit → NST kép (kì giữa) | 700 → 1400 nm |
Cuộn xoắn giúp DNA rút ngắn 15.000 – 20.000 lần
→ Xếp gọn trong nhân & phân li chính xác khi phân bào
→ Xếp gọn trong nhân & phân li chính xác khi phân bào
Thước phim minh hoạ
Quá trình đóng gói phân tử DNA thành nhiễm sắc thể
💡 Đơn vị cơ bản (Nuclêôxôm) gồm 8 phân tử protein histon được quấn quanh bởi một đoạn DNA dài 146 cặp nuclêôtit (~1¾ vòng)
b. Hình thái Nhiễm sắc thể
Quan sát rõ nét nhất ở kì giữa khi co xoắn cực đại
3 vùng chức năng cốt lõi
- Tâm động (Eo thứ nhất): Điểm liên kết với thoi phân bào, giúp NST di chuyển về 2 cực tế bào.
- Đầu mút bảo vệ: Giữ tính bền vững, ngăn các NST dính đầu vào nhau.
- Điểm khởi đầu nhân đôi: Vị trí xuất phát quá trình sao chép DNA.
Cánh nhiễm sắc thể
- Gồm Cánh ngắn (nhánh p) và Cánh dài (nhánh q).
- Hình thái thay đổi tuỳ vị trí tâm động: hình que, hình chữ V hoặc hạt.
Nhiễm sắc thể Đơn & Kép
NST ĐƠN
- Chỉ chứa 1 sợi crômatit (1 phân tử DNA).
- Xuất hiện sau khi tâm động tách đôi ở kì sau phân bào.
- Hình thái điển hình: dạng que thẳng đơn độc.
NST KÉP
- Gồm 2 crômatit chị em dính nhau tại tâm động.
- Hình thành sau khi DNA nhân đôi ở pha S (kì trung gian).
- Vẫn tính là 1 nhiễm sắc thể vì tâm động chưa tách.
Lưu ý cốt lõi: NST kép KHÔNG phải là 2 NST! Hai sợi dính nhau tại tâm động vẫn chỉ tính là một NST kép.
c. Trạng thái tồn tại của NST
Biến đổi hình thái nhịp nhàng theo chu kì tế bào
🔓 Trạng thái dãn xoắn — Kì trung gian
- Chất nhiễm sắc ít cô đặc, sợi mảnh phân tán trong nhân.
- Thuận lợi cho bộ máy tế bào nhân đôi DNA và phiên mã.
- Không thể nhìn thấy từng chiếc NST riêng rẽ.
🔒 Trạng thái co xoắn — Kì giữa
- NST co đặc cực đại, hình thái biểu hiện rõ rệt nhất.
- Thuận tiện để quan sát, đếm và lập bộ NST.
- Đảm bảo phân li chính xác về 2 cực tế bào con.
⚡ Thử tài tính nhanh — Kì giữa nguyên phân
Tế bào người có bộ NST lưỡng bội 2n = 46.
Ở kì giữa nguyên phân — có bao nhiêu NST kép, crômatit và phân tử DNA?
❓
46
NST kép
👉 Nhấp để mở
❓
92
crômatit
👉 Nhấp để mở
❓
92
phân tử DNA
👉 Nhấp để mở
💡 Quy luật: Số NST ≠ Số crômatit ≠ Số DNA (1 NST kép = 2 crômatit = 2 DNA kép)
d. Các loại Nhiễm sắc thể
NST THƯỜNG
- Tồn tại thành từng cặp tương đồng giống nhau ở cả hai giới.
- Mang gen quy định các tính trạng thường của cơ thể (hình thái, sinh lý).
- Ở người: Chiếm 22 cặp (44 chiếc).
NST GIỚI TÍNH
- Chứa gen xác định giới tính và các gen quy định tính trạng khác.
- Khác biệt giữa giới đực và giới cái.
- Ở người có 1 cặp: Nữ giới là XX, Nam giới là XY.
Bộ NST ở người: 44 chiếc NST thường + 2 chiếc NST giới tính (Nữ: 44A + XX | Nam: 44A + XY)
Bộ đơn bội (n) & Bộ lưỡng bội (2n)
Bộ lưỡng bội (2n)
- Có trong tế bào sinh dưỡng và tế bào sinh dục sơ khai.
- Gồm các cặp NST tương đồng (1 chiếc từ bố, 1 chiếc từ mẹ).
Bộ đơn bội (n)
- Có trong giao tử (tinh trùng hoặc trứng).
- Chỉ chứa 1 chiếc trong mỗi cặp tương đồng, hình thành qua giảm phân.
| Loài sinh vật | Bộ lưỡng bội (2n) | Bộ đơn bội (n) |
|---|---|---|
| 🧬 Người | 46 chiếc (23 cặp) | 23 chiếc |
| 🪰 Ruồi giấm | 8 chiếc (4 cặp) | 4 chiếc |
| 🌽 Cây ngô (bắp) | 20 chiếc (10 cặp) | 10 chiếc |
| 🌾 Cây lúa | 24 chiếc (12 cặp) | 12 chiếc |
| 🐄 Bò | 60 chiếc (30 cặp) | 30 chiếc |
n (trứng) + n (tinh trùng) → 2n (hợp tử)
Quá trình thụ tinh khôi phục bộ NST lưỡng bội đặc trưng của loài
Quá trình thụ tinh khôi phục bộ NST lưỡng bội đặc trưng của loài
🧪 Kiểm tra nhanh cả lớp
Nhấp chuột trực tiếp vào câu hỏi để mở đáp án!
🎯 4 câu hỏi Đúng / Sai trọng tâm
01
Nhiễm sắc thể kép có phải là hai nhiễm sắc thể không?
❓ Xem đáp án
❌ SAI
Không. Hai crômatit chị em vẫn gắn liền tại tâm động nên vẫn tính là một NST kép. Chúng chỉ được tính là hai NST độc lập khi tâm động tách đôi ở kì sau.
02
Nhiễm sắc thể có phải lúc nào cũng mang hình chữ X không?
❓ Xem đáp án
❌ SAI
Không. Hình chữ X chỉ là hình thái minh hoạ của NST kép co xoắn cực đại ở kì giữa. Ở kì trung gian, NST dãn xoắn dạng sợi mảnh; khi là NST đơn chỉ có dạng que thẳng.
03
NST giới tính chỉ mang gen quy định giới tính, đúng hay sai?
❓ Xem đáp án
❌ SAI
Sai. NST giới tính ngoài gen quy định giới tính còn mang nhiều gen quy định các tính trạng thường khác (ví dụ: gen quy định khả năng đông máu, gen thụ cảm màu sắc ở người).
04
Sau khi DNA nhân đôi ở kì trung gian, số lượng NST có tăng gấp đôi không?
❓ Xem đáp án
❌ SAI
Không. Lượng phân tử DNA tăng gấp đôi (tạo thành 2 crômatit), nhưng số lượng NST vẫn giữ nguyên vì tâm động chưa tách.
Tổng kết bài học
1. Bản chất cấu tạo
NST gồm DNA liên kết với protein histon, đóng gói và truyền đạt thông tin di truyền.
2. Hình thái đặc trưng
Mỗi NST điển hình gồm Tâm động, Đầu mút và Cánh ngắn/dài.
3. Trạng thái hoạt động
Phân biệt NST đơn/kép với trạng thái dãn xoắn/co xoắn qua từng kì phân bào.
4. Phân loại & Bộ NST
Phân biệt NST thường vs Giới tính; Bộ đơn bội (n) vs Lưỡng bội (2n).
Cảm ơn cô và các bạn
đã chú ý lắng nghe!
Nhóm 1 xin nhận câu hỏi đóng góp ý kiến 🙋
Nghiên cứu di truyền
Hỏi đáp & Giao lưu